عوارض اسپارتینا در بیشتر افراد خفیف تا متوسط است و عمدتاً به دستگاه گوارش مربوط می‌شود: تهوع، اسهال، یبوست و درد معده شایع‌ترین موارد هستند. اما همین داروی تزریقی هفتگی برای گروهی از افراد، مثل کسانی که سابقه‌ی سرطان مدولاری تیروئید دارند یا باردارند، ممنوع است و برای بعضی دیگر باید با احتیاط و زیر نظر پزشک مصرف شود. در این مطلب عوارض جانبی اسپارتینا را با آمار واقعی، نشانه‌های هشدار و راه‌های کنترل آن‌ها مرور می‌کنیم، تا قبل از اولین تزریق دقیقاً بدانید چه چیزی در انتظارتان است.
فهرست عوارض هر دارویی طولانی به نظر می‌رسد، چون باید همه‌ی احتمال‌ها گفته شود؛ نه اینکه همه‌ی آن‌ها برای شما اتفاق بیفتد. در جدول زیر ببینید: حتی در گروه دارونما هم ۸٪ افراد تهوع گزارش کردند. عوارض جدی هم در کارآزمایی‌ها نادر بودند (مثلاً حساسیت شدید حدود ۰٫۱٪ و التهاب کیسه صفرا حدود ۰٫۷٪). بیشتر مشکل‌ها گوارشی‌اند و وقتی بدانید چه چیزی طبیعی است و چه چیزی هشدار، خیلی راحت‌تر می‌توانید با آن‌ها برخورد کنید.
اسپارتینا نسخه‌ی تولیدشده در ایران از داروی تیرزپاتاید است؛ آمپول اسپارتینا یک قلم تزریقی هفتگی است که هم‌زمان روی دو گیرنده‌ی هورمونی به نام GLP-1 و GIP اثر می‌گذارد. این گیرنده‌ها در کنترل قند خون، حس سیری و سرعت تخلیه‌ی معده نقش دارند. همین مکانیسم هم دلیل اثر دارو در کاهش وزن است و هم توضیح می‌دهد چرا بیشتر عوارض جانبی اسپارتینا در معده و روده دیده می‌شود.
درصدهای این مطلب از برچسب رسمی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای تیرزپاتاید مرجع و کارآزمایی‌های چاقی گرفته شده است. اسپارتینا نسخه‌ی ایرانی همین ماده‌ی مؤثر است، اما بروشور رسمی همان محصول و نظر پزشک معالج همیشه مبنای تصمیم‌گیری شماست.
جدول زیر درصد افرادی را نشان می‌دهد که در کارآزمایی‌های چاقی هر عارضه را گزارش کردند. ستون دوم بازه‌ی شیوع در دوزهای ۵، ۱۰ و ۱۵ میلی‌گرم و ستون سوم گروه دارونما (تزریق بی‌اثر) است. نکته‌ی مهم این است که بخشی از این علائم در گروه دارونما هم دیده می‌شود، پس همه‌ی آن‌ها لزوماً به‌خاطر دارو نیستند، اما در گروه دارو به‌طور معناداری بیشترند.
| عارضه | گروه دارو (بازه‌ی دوزها) | گروه دارونما |
|---|---|---|
| تهوع | ۲۵ تا ۲۹٪ | ۸٪ |
| اسهال | ۱۹ تا ۲۳٪ | ۸٪ |
| یبوست | ۱۱ تا ۱۷٪ | ۵٪ |
| استفراغ | ۸ تا ۱۳٪ | ۲٪ |
| درد شکم | ۹ تا ۱۰٪ | ۵٪ |
| سوءهاضمه | ۹ تا ۱۰٪ | ۴٪ |
| واکنش محل تزریق | ۶ تا ۸٪ | ۲٪ |
| خستگی | ۵ تا ۷٪ | ۳٪ |
| سرگیجه | ۴ تا ۵٪ | ۲٪ |
| ریزش مو | ۴ تا ۵٪ | ۱٪ |
حالت تهوع پس از تزریق اسپارتینا شایع‌ترین عارضه است و از هر چهار نفر حدود یک نفر آن را گزارش می‌کند. دارو سرعت تخلیه‌ی معده را کم می‌کند و غذا مدت بیشتری در معده می‌ماند؛ نتیجه‌اش سیری زودرس و گاهی حالت تهوع است. استفراغ کمتر رخ می‌دهد، اما اگر ادامه‌دار باشد خطر کم‌آبی را بالا می‌برد، و این در ادامه برایتان مهم می‌شود.
جالب است که هر دو در یک دارو دیده می‌شوند. اسهال در حدود ۱۹ تا ۲۳٪ و یبوست در ۱۱ تا ۱۷٪ افراد گزارش شده است. اگر بعد از تزریق دچار اسهال شدید یا یبوست مقاوم شدید، نوشیدن مایعات کافی اولین قدم است؛ ولی اگر علائم چند روز ادامه پیدا کرد، حتماً به پزشک اطلاع بدهید.
درد شکم، سوءهاضمه و ریفلاکس هر کدام در حدود ۴ تا ۱۰٪ افراد گزارش شده‌اند. معمولاً با کم‌کردن حجم وعده‌ها و پرهیز از غذاهای چرب و سرخ‌شده بهتر می‌شوند. درد شدید و مداوم بالای شکم اما یک استثناست و در بخش عوارض جدی به آن می‌رسیم.
بسیاری از کاربران می‌پرسند «اسپارتینا خواب‌آور است؟». خواب‌آلودگی به‌صورت یک عارضه‌ی جداگانه در جدول عوارض شایع نیامده است؛ اما خستگی در ۵ تا ۷٪ و سرگیجه در ۴ تا ۵٪ افراد دیده شده. کم‌شدن دریافت کالری و کم‌آبی هم می‌توانند این احساس را تشدید کنند.
قرمزی، خارش یا ورم محل تزریق در ۶ تا ۸٪ افراد گزارش شده و معمولاً خفیف است. حساسیت به اسپارتینا هم در بخش عوارض شایع (حدود ۵٪ در مقابل ۳٪ دارونما) ثبت شده؛ اما واکنش‌های حساسیتی شدید بسیار نادرند (حدود ۰٫۱٪). اگر بعد از تزریق تورم صورت و لب، تنگی نفس یا کهیر گسترده پیدا کردید، منتظر نمانید و فوراً اقدام کنید.
ریزش مو در کارآزمایی‌های چاقی در ۴ تا ۵٪ گروه دارو دیده شد، در حالی که این عدد در گروه دارونما ۱٪ بود. طبق برچسب FDA این یکی از عوارض اسپارتینا و داروهای هم‌خانواده، با کاهش وزن مرتبط دانسته شده و در زنان شایع‌تر است: ۷٫۱٪ در مقابل ۱٫۳٪ دارونما. به‌عبارت دیگر، به نظر می‌رسد بخش مهمی از ریزش به خود کاهش وزن و تغییر تغذیه برمی‌گردد. برای مطالعه‌ی بیشتر می‌توانید این مرور علمی درباره‌ی ریزش مو با داروهای خانواده‌ی GLP-1 را ببینید.
اگر ریزش مو شدید است یا بعد از چند ماه بهتر نمی‌شود، بررسی تخصصی لازم است. در مطب دکتر پگاه زینعلی، بر اساس نوع ریزش، گزینه‌هایی مثل مزوتراپی مو و PRP و PRF مو بررسی می‌شود؛ ولی انتخاب روش حتماً بعد از معاینه انجام می‌شود.
این بخش از عوارض اسپارتینا شایع نیست، اما چون پیامد جدی دارد باید بشناسیدش. اطلاعات این بخش از برچسب FDA است.
کاهش وزن سریع به‌خودی‌خود می‌تواند خطر سنگ کیسه صفرا را بالا ببرد، و اسپارتینا از این قاعده مستثنا نیست. در کارآزمایی‌ها التهاب کیسه صفرا (کوله‌سیستیت) در ۰٫۷٪ گروه دارو دیده شد، در مقابل ۰٫۲٪ دارونما. نشانه‌ها: درد سمت راست و بالای شکم، تب، تهوع و در موارد شدید زردی پوست یا چشم. اگر مشکوک شدید، پزشک آزمایش و تصویربرداری می‌خواهد.
درد شدید و مداوم بالای شکم که گاهی به پشت می‌زند، با یا بدون استفراغ، می‌تواند نشانه‌ی پانکراتیت باشد. طبق برچسب، اگر پانکراتیت تأیید شود دارو نباید دوباره شروع شود. اثر دارو در کسانی که قبلاً پانکراتیت داشته‌اند بررسی نشده است، پس سابقه‌ی آن را حتماً به پزشک بگویید.
هشدار برچسب FDA درباره‌ی کلیه به کم‌آبی مربوط است: استفراغ و اسهال مداوم می‌توانند حجم مایعات بدن را کم کنند و کلیه را تحت فشار بگذارند. به همین دلیل برچسب توصیه می‌کند در کسانی که چنین عوارضی دارند، عملکرد کلیه پایش شود. اگر نمی‌توانید مایعات نگه دارید، معطل نکنید.
این پرتکرارترین نگرانی است و جواب دقیقش این است: در مطالعات حیوانی (موش)، تیرزپاتاید باعث تومورهای سلول‌های C تیروئید شد و به همین دلیل هشدار جعبه‌ای (شدیدترین سطح هشدار FDA) دارد. تأثیر آن در انسان مشخص نشده است. نتیجه‌ی عملی: در افرادی که خودشان یا اعضای خانواده‌شان سرطان مدولاری تیروئید (MTC) یا سندرم ارثی MEN2 داشته‌اند، دارو ممنوع است. توجه کنید که تیروئید کم‌کار یا پرکار به‌تنهایی جزو موارد منع مصرف رسمی نیست.
در افراد دیابتی، بهبود سریع قند خون می‌تواند موقتاً رتینوپاتی دیابتی را بدتر کند؛ پس اگر مشکل شبکیه دارید، معاینه‌ی چشم را فراموش نکنید. افت قند در بیماران دیابتی نوع ۲ هم با این دارو بیشتر از دارونما دیده شد و اگر هم‌زمان انسولین یا داروهای محرک ترشح انسولین مصرف می‌کنید، خطرش بالاتر می‌رود. تنظیم دوز آن داروها کار پزشک است.
ضرر اسپارتینا (یا همان مضرات آن) برای همه یکسان نیست و به سابقه‌ی پزشکی هر نفر بستگی دارد. در این جدول موارد ممنوعیت قطعی را از مواردی که فقط به احتیاط و پایش نیاز دارند جدا کرده‌ایم:
| وضعیت | تکلیف |
|---|---|
| سابقه‌ی شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید (MTC) یا MEN2 | ممنوع |
| حساسیت شدید شناخته‌شده به تیرزپاتاید یا اجزای دارو | ممنوع |
| بارداری (اگر بارداری مشخص شد) | دارو قطع شود |
| سابقه‌ی پانکراتیت | احتیاط؛ بررسی نشده است |
| بیماری شدید گوارشی مثل گاستروپارزی (فلج معده) | احتیاط؛ بررسی نشده است |
| رتینوپاتی دیابتی | پایش چشم |
| دیابت با مصرف انسولین یا داروهای محرک انسولین | تنظیم دوز توسط پزشک |
| سابقه‌ی اقدام به خودکشی یا افکار خودکشی فعال | پرهیز؛ نظر پزشک |
اگر هر کدام از این موارد را دارید، قبل از خرید یا تزریق از هر منبعی، با پزشک صحبت کنید. اگر بیماری‌های زمینه‌ای مثل کبد چرب یا بیماری کلیه دارید، این موارد در فهرست ممنوعیت رسمی برچسب FDA نیامده‌اند، ولی پزشک باید وضعیت شما را بسنجد.
اسپارتینا و بارداری: برچسب FDA می‌گوید کاهش وزن برای زن باردار فایده‌ای ندارد و ممکن است به جنین آسیب برساند. اگر باردار شدید یا قصد بارداری دارید، دارو باید با نظر پزشک قطع یا برنامه‌ریزی شود.
قرص‌های ضدبارداری: برچسب توصیه می‌کند خانم‌هایی که قرص هورمونی مصرف می‌کنند، به روش غیرخوراکی تغییر دهند یا تا ۴ هفته پس از شروع دارو و پس از هر افزایش دوز، روش مکمل (مثل کاندوم) هم به کار ببرند. پس گفت‌وگو درباره‌ی پیشگیری از بارداری با پزشک پیش از شروع دارو ضروری است.
اسپارتینا و پریودی: در جدول عوارض شایع برچسب FDA مورد مستقلی برای اختلال پریودی ثبت نشده است. با این حال کاهش وزن سریع و تغییر تغذیه به‌طور کلی می‌تواند ریتم قاعدگی را تغییر دهد. اگر پریودتان عقب افتاد، اول تست بارداری بدهید و بعد با پزشک مشورت کنید.
این‌ها توصیه‌های عمومی و غیردارویی برای کنترل عوارض اسپارتینا هستند و ناراحتی گوارشی را کمتر می‌کنند؛ جایگزین نظر پزشک نیستند:
هدف ما در خدمات لاغری مطب همین است: کاهش وزن بدون فدا کردن سلامت، با پایش مرتب و نه فقط یک تزریق.
کاهش وزن، چه با اسپارتینا و چه با هر روش دیگر، می‌تواند روی پوست و مو اثر بگذارد. بعد از کم‌شدن حجم چربی ممکن است پوست صورت و بدن کمی شل‌تر به نظر برسد و ریزش مو هم همان‌طور که گفتیم گزارش شده است. در مطب بعد از معاینه می‌توان درباره‌ی گزینه‌هایی مثل رادیوفرکانس صورت، هایفو یا لیفت با نخ برای سفت‌کردن پوست و درباره‌ی روش‌های مراقبت از مو تصمیم گرفت. این‌ها جایگزین هم نیستند و انتخاب درست به وضعیت پوست و هدف شما بستگی دارد.
بیشتر عوارض جدی اسپارتینا با یک پرسش‌گری ساده‌ی پیش از شروع قابل پیشگیری‌اند: سابقه‌ی تیروئید و خانواده، پانکراس و کیسه صفرا، بارداری و داروهای فعلی شما. اگر قصد دارید تزریق اسپارتینا را شروع کنید، پیش از شروع، پزشک سابقه‌ی پزشکی شما و نتیجه‌ی آزمایش‌هایی که می‌دهید را بررسی می‌کند و بر همین اساس تصمیم می‌گیرد این دارو برایتان مناسب است یا نه. برای هماهنگی نوبت یا پرسش‌های بیشتر از طریق تماس با ما با مطب در ارتباط باشید.
مطب دکتر پگاه زینعلی در منطقه‌ی مرزداران تهران قرار دارد.
عوارض اسپارتینا بیشتر گوارشی و شایع‌اند، ولی چند مورد نادر مثل مشکلات کیسه صفرا و پانکراس و هشدار تیروئید را نباید دست‌کم گرفت. ضرر اسپارتینا برای کسی که سابقه‌ی MTC یا MEN2 دارد یا باردار است بیشتر از فایده‌اش است، و برای بقیه با ارزیابی پیش از تزریق، تغذیه‌ی درست و پایش علائم قابل مدیریت است.
اگر بعد از خواندن این مطلب کمی نگران شده‌اید، یادتان باشد که شناخت عوارض برای پیشگیری است، نه ترس. عوارض جدی در کارآزمایی‌ها نادر بودند و بیشتر شکایت‌ها گوارشی بودند. با بررسی سابقه و آزمایش‌ها پیش از شروع، پیگیری منظم و توجه به نشانه‌های هشدار، می‌توانید با خیال راحت‌تری تصمیم بگیرید؛ و تصمیم نهایی همیشه با گفت‌وگوی شما و پزشک گرفته می‌شود.
شایع‌ترین عوارض جانبی اسپارتینا گوارشی هستند: تهوع (حدود ۲۵ تا ۲۹٪)، اسهال (۱۹ تا ۲۳٪)، یبوست (۱۱ تا ۱۷٪) و استفراغ (۸ تا ۱۳٪). خستگی، سرگیجه، واکنش محل تزریق و ریزش مو هم گزارش شده‌اند. اعداد از کارآزمایی‌های تیرزپاتاید مرجع است.
هر دارویی ریسک و فایده دارد. اسپارتینا برای بیشتر افرادی که شرایط مصرف را دارند و زیر نظر پزشک مصرف می‌کنند، عوارض قابل کنترلی دارد؛ اما برای افرادی با سابقه‌ی سرطان مدولاری تیروئید یا MEN2 ممنوع و در بارداری نامناسب است. پس «ضرر دارد یا نه» به شرایط خود شما بستگی دارد و باید با معاینه‌ی پزشک مشخص شود.
در موش‌ها تیرزپاتاید باعث تومور سلول‌های C تیروئید شد و هشدار جعبه‌ای دارد، اما تأثیر آن بر انسان مشخص نشده است. به‌دلیل همین احتیاط، دارو در افرادی که خودشان یا خانواده‌شان سرطان مدولاری تیروئید یا MEN2 داشته‌اند ممنوع است. تیروئید کم‌کار به‌تنهایی منع مصرف رسمی نیست.
ریزش مو در ۴ تا ۵٪ گروه دارو در برابر ۱٪ دارونما دیده شد و در زنان شایع‌تر بود (۷٫۱٪ در برابر ۱٫۳٪). طبق برچسب FDA با کاهش وزن مرتبط است. تغذیه‌ی کافی و پروتئین مناسب کمک می‌کند و اگر ریزش شدید یا طولانی شد، بررسی تخصصی مو لازم است.
کاهش وزن سریع، خود یک عامل خطر برای سنگ کیسه صفرا است. در کارآزمایی‌ها التهاب کیسه صفرا در ۰٫۷٪ گروه دارو و ۰٫۲٪ دارونما دیده شد. درد سمت راست بالای شکم، تب یا زردی را جدی بگیرید و به پزشک مراجعه کنید.
در بیشتر موارد با وعده‌های کوچک‌تر، پرهیز از غذای چرب، خوردن آهسته و نوشیدن آب کافی بهتر می‌شود. اگر تهوع با استفراغ مداوم، نشانه‌های کم‌آبی یا درد شدید بالای شکم همراه است، به پزشک اطلاع بدهید. دوز را خودتان تغییر ندهید.
مشکل اصلی تنها در سرطان مدولاری تیروئید (MTC) و سندرم MEN2 است که دارو در آن‌ها ممنوع است. تیروئید کم‌کار یا پرکار به‌تنهایی جزو موارد منع رسمی نیست، ولی پزشک باید وضعیت و داروهای شما را بسنجد.
هیچ‌کدام در فهرست منع مصرف رسمی برچسب FDA نیامده‌اند. نگرانی اصلی برای کلیه، کم‌آبی ناشی از استفراغ و اسهال است که می‌تواند فشار روی کلیه بیاورد. اگر بیماری کلیه یا کبد دارید، پیش از شروع حتماً به پزشک بگویید.
برای زن باردار، کاهش وزن فایده‌ای ندارد و ممکن است به جنین آسیب بزند؛ با تشخیص بارداری دارو باید قطع شود. برچسب FDA به خانم‌هایی که قرص ضدبارداری مصرف می‌کنند توصیه می‌کند روش غیرخوراکی یا روش مکمل (تا ۴ هفته پس از شروع و پس از هر افزایش دوز) استفاده کنند. برای پریودی عارضه‌ی جداگانه‌ای در جدول عوارض شایع نیامده؛ اگر پریود عقب افتاد، اول تست بارداری بدهید.
در منابعی که بررسی کردیم، محدودیت رسمی مشخصی برای الکل ذکر نشده است. اما چون تهوع و ناراحتی گوارشی از عوارض شایع دارو است و الکل معده را تحریک می‌کند، در شروع درمان توصیه نمی‌شود. بهتر است این موضوع را با پزشک مطرح کنید.
خواب‌آلودگی به‌عنوان عارضه‌ی جداگانه در جدول عوارض شایع نیامده، ولی خستگی (۵ تا ۷٪) و سرگیجه (۴ تا ۵٪) گزارش شده است. تپش قلب هم در این جدول نیست؛ ولی اگر سرگیجه یا تپش قلب شدید و ناگهانی داشتید، به پزشک اطلاع بدهید.
واکنش محل تزریق (قرمزی، خارش، تورم) در ۶ تا ۸٪ افراد دیده شده و معمولاً خفیف است. برای جوش صورت، ارتباط مستقیم و اثبات‌شده‌ای در منابعی که بررسی کردیم نیافتیم؛ ولی هر تغییر پوستی را با پزشک در میان بگذارید. اگر با تورم صورت یا تنگی نفس همراه شد، یک اورژانس حساسیتی است.
قطع دارو تصمیم پزشک است. اما طبق برچسب FDA در این موارد دارو باید قطع شود یا دوباره شروع نشود: تأیید پانکراتیت، واکنش حساسیتی جدی و تشخیص بارداری. در هر نشانه‌ی هشدار (درد شدید شکم، استفراغ مداوم، تورم صورت) هم قبل از تزریق بعدی با پزشک تماس بگیرید.
ضرر اسپارتینا بیش از همه برای افراد با سابقه‌ی شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید (MTC) یا MEN2 و کسانی که حساسیت شدید به دارو دارند جدی است و دارو در آن‌ها ممنوع است. در بارداری هم نباید استفاده شود. سابقه‌ی پانکراتیت، بیماری شدید گوارشی، رتینوپاتی دیابتی و مصرف انسولین هم به احتیاط و نظر پزشک نیاز دارد.
سردرد، گلودرد و بزرگ‌شدن غدد لنفاوی در جدول عوارض شایع برچسب FDA که بررسی کردیم مورد مستقلی نیستند. این علائم علت‌های دیگری هم دارند، مثل عفونت یا کم‌آبی. اگر بعد از تزریق دیدید، یادداشت کنید و به پزشک بگویید؛ تورم گردن، گرفتگی صدا یا مشکل در بلع را جدی بگیرید.
ناراحتی گوارشی شایع‌ترین عارضه‌ی اسپارتینا است و اسهال و یبوست هر دو در درصد قابل‌توجهی از افراد دیده شده‌اند. آب کافی بنوشید، وعده‌ها را سبک کنید و علائم را یادداشت کنید. اگر نمی‌توانید مایعات نگه دارید، درد شدید شکم دارید یا علائم بیش از چند روز ادامه پیدا کرد، به پزشک مراجعه کنید.
برای کم‌کردن تهوع، وعده‌های کوچک و سبک، مایعات کافی و پرهیز از غذاهای چرب و سرخ‌شده توصیه می‌شود. این یک توصیه‌ی عمومی است و جایگزین برنامه‌ی تغذیه‌ی شخصی نیست. برای برنامه‌ی دقیق‌تر به بخش رژیم و تغذیه‌ی مطب مراجعه کنید.
این مطلب جنبه‌ی اطلاع‌رسانی دارد و جایگزین مشاوره‌ی پزشکی نیست. شروع، قطع یا تغییر دوز هر دارویی باید با نظر پزشک معالج انجام شود.
برای رزرو وقت تماس بگیرید
